Osmanlı Dönemi Yapıları : Bala Süleymanağa Camii ve Türbesi

Bala Süleymanağa Camii İstanbul Silivrikapı’da yer almaktadır. Cami-tevhidhane-türbe-harem bölümü, derviş hücreleri-selamlık-mutfak bölümü, hazire, sebil-muvakkithane-çeşme-şadırvan grubu ve mektep binasından oluşan bir külliyedir. Külliyeye ismini veren kişi, İstanbul’un fethi sırasında, 4 bölük topçu kuvvetinden birini kumanda eden Bala Süleyman Ağadır.Yapı grubu, İstanbul’un fethinden sonra, Silivrikapı’da inşa edilmiş bir mescidin 19. yüzyılın ikinci yarısı içinde daha büyük boyutlarla ihyası ve Nakşibendiye’ye bağlı geniş kapsamlı bir tekkenin kurulmasının yanı sıra sebil, çeşme ve mektep gibi bölümlerle donatılması sonucunda meydana gelmiştir.

  1. Cami

Tevhidhane ve Harem binası ilk inşa edildiği haliyle, ahşap çatılı ve dikdörtgen planlı cami, günümüzde 10,65 m. çapında ve demir iskelet üzerine tuğla ile örülmüş bir kubbenin örttüğü sekizgen planlı bir yapıdır. Caminin girişi basık kemerli olup, yine basık kemerli birer pencere ile çevrelenmiştir. Giriş kapısından sonra, dikdörtgen planlı taşlık bölümüne geçilir. Bu bölümün hemen ardından beşgen planlı son cemaat yerine geçilir.

Hattatoğlu; yapıyı tanımlarken son cemaat mekânından içeri girildiğinde sağ tarafta türbe kapısı, sol taraftaki yıkılmış duvar, antrenin üstünde mütevellisince yıkılmış olan ahşap meşrutadan bahsetmiştir. Son cemaat yerinden caminin demir parmaklıklı kapısı önündeki planı çarpık geçit kısmının yer aldığını, bu bölümün sağında türbe bulunduğunu, bir kapı ve merdivenle kadınlar mahfiline çıkıldığını ancak bu merdiven ve kapının artık yer almadığını ve karşısındaki duvarın da tamamen yıkıldığını belirtir. Cami ve türbenin giriş kanadının doğu yönünde ve üst katında günümüzde bulunmayan harem bölümü yer almaktadır.

Harem bölümü 1941 tarihinde yıkıldıktan sonra ahşap olan doğu duvarı da kaldırılmış, 1951 onarımından sonra kâgir olarak yenilenmiştir. Cami-tevhidhane bölümüne birleşen kadınlar mahfili ve harem binalarının sınırları 1903 tarihli Alman Mavileri haritalarında açıkça görülebilmektedir.

Mihrap cephesine de aynı büyüklükte sağır pencereler yerleştirilmiş, ancak tepe penceresi yerine yuvarlak bir madalyon içerisinde ünlü hattat Ömer Faruk’un kaleminden

sülüs hatlı kelime-i tevhid yazılmıştır. Girişin sağındaki pencere türbeye açılmaktadır. Türbeyle ibadet mekânı arasında sıcak bir ilişki kurulması amacıyla oluşturulan bu

plan tarikat yapılarına özgü bir anlayış sonucu ortaya çıkmıştır (Tanman, 1994).

 

  1. Türbe

Türbeye, girişin batı duvarında bulunan bir kapı ve 3 pencereden oluşan bir paravanla geçilir (Fotoğraf 13). Türbenin kuzey bölümü dikdörtgen, güney bölümü ise düzgün

olmayan bir plana sahiptir. Türbenin girişin yer aldığı batı cephesinde bulunan üç penceresi ve güney cephesinde bulunan dört penceresi basık kemerli ve taş sövelidir. İşlemeli

demir parmaklık takılı pencerlerin üzerinde boydan boya arapça yazı kuşağı dönmektedir. Tek katlı olan türbe, saçak ve en üstte kiremit kaplı kırma çatıyla sonlanmaktadır

  1. Derviş Hücreleri, Selamlık ve Mutfak Bölümü

Cami ile türbenin batısında tek katlı tekke binası, halen ayaktadır (Fotoğraf 17-18) ve Silivrikapı İlk Öğretim Okulu olarak kullanılmaktadır. Derviş hücrelerini, selamlığı,

kütüphaneyi ve mutfağı barındıran Bala Tekkesi, Osmanlı medreselerindeki açık avlulu planın geç dönemine ait bir uygulamasıdır. Doğu – Batı doğrultusunda uzanan bina kabaca

dikdörtgen bir alana oturmaktadır (Plan 7). Tek katlı ve dışarıdan sıvalı olan yapının üzeri kiremit kaplı ahşap bir çatıyla örülüdür. Bina batı cephesi ortasından ve kuzeybatı

köşesinden içeri doğru U şeklinde girinti yapmaktadır. Binanın girişi doğu cephesinde yer almaktadır.

  • Çeşme-Şadırvan-Muvakkithane- Sebil-Müştemilat Grubu

Çeşme, şadırvan, muvakkithane, sebil ve müştemilattan oluşan yapı grubu, Bala Süleyman Ağa Camiinden yol ile ayrılmış, Tekke Maslağı Sokağına cephelidir. II. Abdülhamit zamanında Valide Sultan olan Perestu Kadın tarafından 1891 yılında yaptırılmış olan (Hattatoğlu,1958) yapı grubu, su mimarisinin İstanbul’daki en seçkin örneklerinden biridir.

Sebil, çokgen planlı olup, yüksekliği 4.20 m.dir. Yapı grubunun sokağa bakan cephesi saçak kotuna kadar mermer kaplıdır. Yapının ön cephesinin iki ucunda birer giriş yer almaktadır ve sağda ve solda birer üç yüzlü çıkma yer almaktadır. Bu çıkmalardan kuzeydeki muvakkithaneye, güneydeki ise sebile girişi sağlamaktadır.

Perestu Kadın Mektebi

Mektep U planlı ve iki katlıdır. Yaklaşık 12 mt x 9.50 mt boyutlarında, yaklaşık 120 m2 alana sahip yapının giriş kapısı, Tekke Maslağı Sokağına bakan güney cephesindedir. Yapının duvarları moloz taş ve tuğla örgülüdür. Güney cephesi simetrik düzenlenmiştir. Ön cephesinde, iki küçük kütle bulunmakta olup, yine küçük bir bahçeden geçilerek

yapıya girilmektedir.

Balâ Külliyesi bütün olarak değerlendirildiğinde, geç dönem Osmanlı mimarisinin güzel bir örneğini oluşturmaktadır ve bu yönüyle, döneme ait sanatsal tarihi zenginlikleri

sergileyen bir müze gibidir. Yapı elemanları açısından mimari değeri yüksek olan

bu manzume, şehircilik açısından da önemli bir örnektir ve külliyenin parçalarının birbiriyle ve çevresiyle kurmuş olduğu yakın ilişki dikkati çekmektedir. Bölümler arasında

iletişimi sağlayan geçitler, aynı zamanda içinde yer aldığı mahallenin sokaklarını oluşturmuştur. Külliyenin sahip olduğu bu doku, Osmanlı sosyal hayatında tarikat yapılarının, mahalle ile iç içe geçerek, oraya nasıl entegreolduklarını da göstermektedir. (Tanman;1993-Tanyeli; 2005). Mahalleden kendini soyutlamayan bu anlayışla külliye, mahalleyle birlikte nefes almakta ve mahalle sakinleri açısından oldukça

davetkâr görünmektedir.

Bala Külliyesi, Osmanlı Döneminde pek çok yenileme ve onarım geçirmiştir. Cumhuriyet döneminde ise Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından 1951-52, 1964, 1977-78 ve son

olarak 2006 yılında onarım geçirmiştir.

 


Hattatoğlu M., 1958 İtanbul Silivrikapı’da Topçubaşı Bala Süleyman Ağa Mimari Manzumesi. Vakıflar Dergisi, Sayı 4.

Koçu R.E., 1958 Bala Tekkesi. İstanbul Ansiklopedisi, Cilt IV.
Tanman, B.,1994 Bala Külliyesi. İstanbul Ansiklopedisi, Cilt 2.
Tanyeli, G., 2005 Bala Süleyman Ağa Camiine İlişkin Tarihsel Araştırma, Mevcut Durumu, Restitüsyon ve Koruma Önerileri Hakkında Teknik Rapor, İTÜ Mimarlık Fakültesi.

 

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir